آثار کلاسیک در دوره ترکی میانه ، مربوط به زمانی هست که هنوز ترکی سلجوقی یا همان ترکی اوغوز از ترکی ترکستان و ترکی ازبکی (جغتایی) وقپچاقی جدا نشده است.در سده های بعد ،ترکی اوغوزی ضمن آنکهاز ترکی ترکستان قدیم جدا شد ؛ خود به سه شاخه ی ترکی ترکمنی ، ترکی آناتولی و ترکی علوی یا آذربایجانی تقسیم گردید.ترکی میانه تا قرن هفت و هشت هجری قمری دوام دارد ؛اما با تشکیل حکومت قارامانیان در آناتولی که زبان ترکی توسط بیات های قارامان به ریاست محمد قارامان رسمی شد ، زبان و ادبیات ترکی وارد مرحله حیاتی دیگری شد.

این دوران با تشکیل سلسله های اتابکان در آذربایجان و سلاجقه ی روم در آناتولی شروع میشود.در آناتولی محمد قهرمان(قارامان) از ایل بیات ، زبان ترکی را زبان رسمی دیوانی اعلام کرد.در ایران سلسله های قاراقویونلو و آغ قویونلو تشکیل شدو کم کم ناقوس جدایی زبانی ، بین ترکی آذربایجانی و ترکی آناتولی به صدا در آمد. در دوران نوین زبان و ادبیات ترکی در اثر جدائی های ایدئولوژیکی وجغرافیایی به دو شاخه ترکی عثمانی وترکی صفوی یا علوی تقسیم شدو هر کدام در لغت و ادبیات سرنوشت جداگانه ای یافتند ، تا اینکه در سده های اخیر ترکی عثمانی به ترکی استانبولی وترکی صفوی-علوی به ترکی آذربایجانی موسوم گردید.

در این سالهاست که زبان ترکی در ایران به عنوان زبان رسمی اعلام شده و موقعیت بسیار ممتازی به دست آورده بود.وقتی شاهان بزرگی چون جهانشاه حقیقی(قاراقویونلو) و شاه اسماعیل صفوی به زبان ترکی شعر میسرایند ، هزاران شاعر دیگر نیز در این زبان به طبع آزمایی می پردازند و به تبعیت از شاه خویش به ترکی ، دیوان های شعر می آفرینند و بدین ترتیب نهضت فرهنگی ادبی شاه خطایی پا میگیرد.البته چنانچه مشهور و مرسوم است ، در این عصر شعر ترکی مانند شعر عربی و فارسی در اختیار عرفا و متصوفه قرار دارد.سایه تصوف بر سر ادبیات جهان اسلام تا همین اواخر هم دیده میشود.اما در ادبیات آذربایجان این ملاپناه واقف بود که در قرن ۱۸ میلادی توانست جلوه هایی از رئالیزم ادبی را به نمایش بگذارد .

اسامی تعدادی از شعرا و نویسندگان معروف دوران ترکی نوین در سرزمین ما که به شاعران و نویسندگان ادبیات ترکی آذربایجانی معروفند عبارتند از:

۱- مهستی گنجوی(معاصر غزنویان و سلجوقیان)

۲- خاقانی شیروانی (۵۹۵-۵۲۰ هجری قمری حدودا)

۳- نظامی گنجوی (۶۱۴-۵۳۰ هجری قمری)

۴- عزالدین حسن اوغلو (قرن ۷ و ۸ / قرن ۱۳ میلادی) : یا عزالدین پور حسن اسفرایینی از ترکان خراسان به عنوان اولین یا یکی از اولین شاعران است که در این عصر ، غزلیاتی به زبان ترکی آذربایجانی پدید آورده است.

۵- شیخ صفی الدین اردبیلی (وفات ۷۳۵ قمری)

۶- مولانا جلال الدین رومی (۶۷۲-۶۰۴ هجری قمری)

۷- سلطان ولد فرزند مولانا ( ۷۱۲-۶۲۳ هجری قمری)

۸- نصیر باکویی: از شاعران قرن هفتم و هشتم هجری آذربایجان.وی از معاصرین غازان خان و سلطان محمد خدابنده معروف به الجایتو بنیانگذار شهر سلطانیه زنجان بوده است.وی به مناسبت معافیت مالیاتی که الجایتو در حق مردم باکو انجام داده بود، شعری در مدح وی سرود.

شعر پنجگانه (مخمس) وی ویژگی های ترکی آذربایجانی را در هفت قرن پیش به خوبی نمایش می دهد.

۹- هندوشاه نخجوانی : وی مولف کتاب دستور زبان و لغتنامه معروف (صحاح العجم) است.صحاح العجم کتابی چهار زبانه(ترکی ، دری ، عربی و پهلوی) می باشدکه در سال ۱۳۶۱ هجری شمسی با تصحیح پروفسور غلامحسن بیگدلی زنجانی و توسط مرکز نشر دانشگاهی در تهران چاپ شد.

۱۰- قاضی برهان الدین (۷۹۹-۷۴۵ هجری قمری) ،(۱۳۹۸-۱۳۴۴میلادی): وی شاعری سه زبانه بوده و به ترکی ، عربی و دری شعر می سروده است.قاضی که در سیواس به امارت و قضاوت مشغول بوده در جنگ با آغ قویونلوها کشته شد.

۱۱- سید عمادالدین نسیمی شیروانی(شهادت ۸۲۰-تولد۷۷۲هجری قمری) : نسیمی تحکیم کنندهی ادبیات ترکی آذربایجانی است.وی در همه قوالب شعر کلاسیک طبع آزمایی کرده است.دیوان عربی او از میان رفته ، اما دیوان های ترکی و فارسی او بارها در تبریز ، تهران و باکو چاپ شده است.وی به اتهام طرفداری از طریقت حروفیه و تبلیغ مرام استاد خود(فضل الله نعیمی) با فتوای فقیه شهر حلب سوریه به مانند شیخ اشراق سهروردی به شکل فجیعی کشته شد.

۱۲- قاضی ضریر(قرن هشتم هجری قمری) : وی در ارزروم بدنیا آمد.کور مادرزاد بود، وی در اثر درایت و استعداد خود به مقام قضاوت رسید و سپس به دربار پادشاهی مصر راه یافت، او علاوه بر شاعری متن های زیادی از عربی به ترکی ترجمه کرده است.نثر ترجمه های ضریر با اینکه مربوط به هفت قرن پیش است، کاملا با ترکی آذربایجانی امروز مطابق بوده و روان و همه فهم است.یکی از ترجمه های او (سیرت نبی )  نام دارد.

۱۳- شیخ ولی شیرازی : مترجم گلشن راز شیخ محمود شبستری به زبان ترکی (قرن نهم هجری قمری)

۱۴- سید قاسم انوار سرابی (۸۳۷-۷۵۷هجری قمری): مثنوی فارسی و غزلیات ترکی او مشهور است.وی از عرفای سلسله نعمت اللهی و بسیار مورد احترام صوفیان و عارفان بوده است.سید قاسم متولد سراب آذربایجان است، اما سالها در افغانستان ساکن بوده و شاگردان زیادی تربیت کرده است، به نوشته دکتر جواد هیات ،  امیرعلی شیرنوایی از او تاثیر پذیرفته است.

۱۵- میرزه جهانشاه حقیقی(پادشاه بزرگ سلسله قره قویونلوشیعه مذهب/۸۷۱-۸۰۷هجری قمری): موسس و بنیانگذار مسجد کبود(گؤی مسجد) یا فیروزه اسلام در تبریز. و با آنکه سیاستمدار و جنگجویی فاتح بود، در شعر خصوصا غزل ، طبعی روان داشت.

۱۶- ملک الشعرا حبیبی برگشادی (قرن ۱۵ میلادی/وفات ۹۲۶ هجری قمری):وی کودک چوپانی بود که با سلطان یعقوب آغ قویونلو برخورد کرد و به دربار او راه یافت. وی بعدها ملک الشعرای دربار شاه اسماعیل صفوی شد.

۱۷- شاه اسماعیل صفوی متخلص به ختایی (۹۳۰-۸۹۱هجری قمری): وی موسس سلسله ی پادشاهی صفویه است.در زمان وی زبان ترکی ، زبان رسمی سرزمین های موسوم به (قزلباشیه) و تمام ممالک تحت حاکمیت صفویه بود.

۱۸- قبولی شیروانی (قرن ۹ هجری قمری)

۱۹- کشوری قزوینی (قرن دهم ، معاصر شاه اسماعیل)

۲۰- مولانا محمد بن سلیمان فضولی بغدادی(۹۶۳-۸۸۸هجری قمری)(۱۵۵۶-۱۴۸۳میلادی): بزرگترین ادیب و شاعر در ترکی آذربایجانی، وی از ایل بزرگ بیات و ساکن بین النهرین بوده است.

۲۱- مولانا همتی انگورانی(قرن ۱۰-۱۱ هجری قمری)

۲۲- صادق بیگ افشار(۱۰۱۰-۹۴۰ هجری قمری)

۲۳- روحی بغدادی (قرن ۱۰ هجری قمری)

۲۴- مسیحی تبریزی (قرن ۱۰ و ۱۱ هجری قمری)

۲۵- قوسی تبریزی ( قرن ۱۱ هجری قمری)

۲۶- صائب تبریزی (۱۰۸۷-۹۹۹ هجری قمری)

۲۷- واعظ قزوینی (۱۰۸۹-۱۰۲۷ هجری قمری)

۲۸- مرتضی قلیخان شاملو “ظفر” (قرن ۱۱ هجری قمری)

۲۹- میرزا محمد طاهر وحید قزوینی (قرن ۱۲ قمری)

۳۰- لطفعلی بیگ آذر بیگدلی (۱۱۹۵-۱۱۳۴ هجری قمری)

۳۱- عاشیق رضا بهاری همدانی (قرن ۱۲ هجری قمری)

۳۲- ملاپناه واقف (۱۲۱۲- ۱۱۲۹ هجری قمری)

۳۳- ملا ولی ودادی (۱۲۲۴-۱۱۲۱هجری قمری)

۳۴- فاطمه خانم ” آنی تبریزی ” (۱۲۲۸-۱۱۲۲ هجری قمری)

۳۵- میرزا جهانگیر زنجانی ” نجمی ” (۱۲۳۲-۱۱۵۸ هجری قمری)

۳۶- حکیم ابوالقاسم نباتی (۱۲۴۱-۱۱۷۹ هجری قمری)

۳۷- ملا مهرعلی زنوزی تبریزی” فدوی ” (۱۲۶۲-۱۱۸۲ هجری قمری)

۳۸- ابوالحسن راجی تبریزی (۱۲۹۲-۱۲۴۷ هجری قمری)

۳۹- بهار شیروانی (۱۲۶۲-۱۲۱۰ هجری شمسی)

۴۰- حیران خانیم (۱۲۶۶-۱۱۹۴ هجری قمری)

۴۱- عباسخان افشار ” پریشان ” (۱۳۲۷-۱۲۸۲ هجری قمری)

۴۲- سید عظیم شیروانی (۱۳۰۶-۱۲۵۱هجری قمری)

۴۳- میر تقی بن الحسینی الحسنی ” عندلیب کاشانی ” (قرن ۱۳ هجری قمری)

۴۴- ذکری اردبیلی (۱۳۰۸-۱۲۷۲ هجری قمری)

۴۵- قمری دربندی (۱۳۰۹-۱۳۳۴ هجری قمری)صائب کنزالمصائب در عرفان و مرثیه

۴۶- میرزا مهدی شکوهی (۱۳۱۴-۱۲۴۰ هجری قمری)

۴۷- خورشید بانو ناتوان قره باغی (۱۳۱۵-۱۲۵۳ هجری قمری)

۴۸- فاطمه کمینه شوشی پناه آبادی (۱۳۱۶-۱۲۵۷ هجری قمری)

۴۹- حسینقلی خان ذوالفقاری” مشفق خمسه ای ” (هم عصر فتحعلی شاه)

۵۰- میرزا شفیع واضح (۱۸۵۲-۱۷۹۴ میلادی)

۵۱- شاهنگار رنجور(۱۳۱۷۱۲۶۶ هجری قمری)

۵۲- ملا محمد باقر خلخالی ” باقر ” (۱۲۹۸- ۱۲۲۸ هجری شمسی/وفات ۱۳۱۶هجری قمری)

۵۳- میرزا باقر خان خلخالی زنجانی ” مسکین “(۱۳۳۸-۱۲۶۸هجری قمری)

۵۴-محمد امین دلسوز تبریزی( قرن ۱۳ قمری)

۵۵- صراف تبریزی (۱۳۲۵-۱۲۷۱هجری قمری)

۵۶- حکیم لعلی (۱۳۲۶-۱۲۶۱ هجری قمری)

۵۷- تیلیم خان ساوه ای (۱۸۳۰-۱۷۵۷میلادی)

۵۸- میرزا ماذون قشقایی (۱۳۱۳-۱۲۴۶ هجری شمسی)

۵۹- اسرار تبریزی (تولد ۱۲۶۵ قمری)

۶۰- یوسفعلی بیگ قشقایی (وفات بین سالهای ۱۳۲۵-۱۳۳۲ هجری قمری)

۶۱- حکیم هیدجی زنجانی (۱۳۴۶-۱۲۷۰هجری قمری)

۶۲- میرزا حسن غریق زنجانی (۱۲۷۵-۱۳۵۲هجری قمری)

۶۳- محمد کاظم خوئینی ” جاذب زنجانی” ۱۳۰۰-۱۲۲۵هجری قمری)

۶۴- شیخ اسماعیل ذبیح اللهی ” ذبیح زنجانی ” (۱۳۱۸-۱۲۳۶ هجری شمسی)

۶۵- آیت الله زین العابدین امام ابهری ” مجنون ” (تولد۱۳۱۱ هجری قمری)

۶۶- حاج محمد امیری ” عاصم زنجانی ” (تولد ۱۳۱۱ ق – وفات ۱۳۴۹ شمسی)

۶۷- زرنشان خانم جهانسوز گنجوی (۱۳۶۴-۱۳۱۶هجری قمری)

۶۸- شیخ مصطفی ادیب الشعرا طارمی ” ماجدی ” (۱۳۷۱-۱۲۹۱هجری قمری)

۶۹- معصومه افشار ” جاریه ” (عصر قاجار)

۷۰- …