پروفسور محمدتقی زهتابی

واژه ترک محتملا چندهزاره پیش از میلاد پدید آمده است. این نام در سده های پایانی هزاره دوم قبل از میلاد وجود داشت.

برخی از محققان تاریخ و زبان ترکی از جمله خانم  ” عادله آیدین  ” بر آنند که نام  ” ترک  ” از فعل  ” دورماق  ” ( ایستادن – توقف کردن ) پدید آمده است.

روند پیدایی این نام چنین بوده است:

فعل دورماق زبان ترکی آذری معاصر ، در میان اکثر اقوام ترک آسیای میانه در دوران باستان و معاصر به صورت  ” تورماق  ” بکار رفته و می رود.  یعنی صدای  ” د  ” به  ” ت  ” تبدیل می شود. این تبدیل یک تحول عادی فونتیک است.

بخشی از ترکان باستان به سبب ضرورت های اقتصادی زندگی خویش ، کوچرو بوده و بصورت اتحادیه های طایفه ای می زیستند.  برخی از قبایل و طوایف این اتحادیه ها ، بهر روی ، برهبری پیشوایان خویش از ترکیب اتحادیه جدا شده ، یکجا نشین شدند.  این هنگام دیگر قبایل اتحادیه آنان را  ” توروگ  ” ( صفت فعلی از فعل  ” تورماق  ” به معنی ساکن شده ، یکجا نشین ) نامیدند و این واژه بعدها به تدریج به نام برخی قبایل ترک تبدیل شد.

بعدها با به وجود آمدن دولت  ” گؤی ترک  ” دو صدای پسین منحنی ( قالین دوداقلانان ) در واژه  ” توروق  ” Turuk ( یعنی فونم های u ) تحت تاثیر صدای نازک  ” اؤ=ö   ” در کلمه گؤی ( به معنی آسمان ) قرار گرفته  بر اساس قانون هماهنگی مصوت ها در زبان ترکی به  ” توروک  ” Türük ( گؤی توروک ) تبدیل می شود و کلمه اخیر هنگام کاربرد مستقل آن بصورت  ” توروک  ” تلفظ می شود.

دولت گؤی ترک در سده های هفتم و هشتم میلادی قوام داشت.

با رواج الفبای عربی میان ترکان در ادوار متاخرتر این واژه بصورت  ” تورک  ” نوشته شده است ، از آنجا که در الفبای عربی برای صدای نازک پهن ( اینجه دوداقلانان )  ” او – ü  ” حرف مستقلی وجود ندارد  و این صدا با حرکه مشخص می شود لذا با اسقاط این حرکه ، کلمه مزبور ، هم در تلفظ و هم در کتابت به شکل  ” تورک  ” تحول یافته است.

تاریخ دیرین ترکان ایران ، نویسنده: پروفسور محمدتقی زهتابی ، انتشارات: اختر ، سال نشر: ۱۳۸۱