بقعه شیخ صفی‌الدین - اردبیل - شاهان صفوی

آرامگاه شیخ صفی‌الدین اردبیلی

ائل اوبا – صفویان اولاد شیخ صفی الدین اردبیلی هستند. اینان ایران نوین را برپا کرده و مذهب شیعه را رسمی کردند.

شیخ صفی الدین در سال 1252 م/ 650هـ در زمان ایلخانان مغول در اردبیل زاده شده و در 1334 م/ 735 ق در 82 سالگی درگذشت.شیخ صفی الدین 25 سال شاگرد شیخ زاهد گیلانی بود و با دختر او ازدواج کرد.

پس از مرگ شیخ زاهد، جای او را در رهبری طریقت گرفت. بنا به نوشته حمدالله مستوفی که معاصر شیخ صفی الدین بود، و ابن بزاز در صفوه الصفاء (نسخه اصلی) شیخ صفی الدین، پسرش صدرالدین نوه اش خواجه علی و نتیجه اش شیخ ابراهیم به ترتیب شیخ طریقت بوده، میان مردم محبوبیت و نزد حکومت نفوذ داشته اند.

جنید پسر شیخ ابراهیم، چون جانشین پدر شد، مریدان را مسلح کرده و به خود لقب سلطان داد. او کوشید تا مذهب شیخ را در آذربایجان و آناتولی گسترش دهد. جهانشاه قارا قویونلو از قدرت او به وحشت افتاده، از او خواست تا اردبیل را ترک کند.

شیخ جنید به دیاربکر میرود و مورد استقبال اوزون حسن آغ قویونلو قرار میگیرد. اوزون حسن خواهرش را به عقد او درمیآورد. زمانی که اوزون حسن جهانشاه را مغلوب کرده و تبریز را تصرف نمود، دوباره شیخ جنید را به اردبیل بازگرداند.

جنید در 1459 م/ 864هـ به چریکهای گرجستان حمله کرده و سپس در جنگ با شیروانشاه (سلطان خلیل) کشته شد.با مرگ شیخ جنید، پسرش شیخ حیدر حانشین او شد. شیخ حیدر با دختر اوزون حسن ازدواج کرده و راه پدر را ادامه داد. او ابتدا چرکسهای مسیحی را شکست داده و نزدیک به 6 هزار نفر از آنان را اسیر کرد. سپس او مجبور به جنگ با شیروانشاه فرخ سیار شد.

فرخ سیار از سلطان یعقوب آغ قویونلو کمک خواست و سلطان یعقوب نیز برای حفظ پادشاهی خود به شیخ حیدر حمله کرد. شیخ حیدر در جبهه به جنگ پرداخته و سرانجام در دامنه کوههای البرز شهید شد.

شیخ حیدر با شاه بیگم، دختر اوزون حسن ازدواج کرده بود و سه پسر از او داشت: ابراهیم، اسماعیل و علی.

سلطان یعقوب آنان را به قلعه اصطخر در شیراز فرستاده و زندانی کرد.

پس از آنکه سلطان یعقوب درگذشت، هر سه از زندان بیرون آمدند و سلطان علی مرشد خانقاه شد ولی در نبرد با آغ قویونلوها جان باخت.مریدان، اسماعیل را به گیلان بردند و تا 15 سالگی در آنجا نگه داشتند. چون خبر اختلاف و کشمکش داخلی حکومت آغ قویونلو به اسماعیل جوان رسیدبا چند صد نفر به طرف ارزنجان رفت (1500 م/ 906هـ) اسماعیل با استفاده از ناتوانی سلطان بایزید، هواداران را گرد خود جمع کرد.

او با 5 هزار مرید مسلح، به قلمرو شیروانشاه در آذربایجان حمله کرد و پس از شکست دادن او، در نزدیکی نخجوان با الوند بیگ آغ قویونلو مواجه شد. اسماعیل در این جنگ نیز پیروز شد و به تبریز آمد. او دستور داد به نام 12 امام و خود او خطبه خواندند. او سپس ظرف 10 سال سرزمینهای از فرات تا جیحون را تابع خود کرد.

2_0_12_1

قلمرو امپراتوری صفویان

برپایی دولت صفوی، چنان شوری در میان شیعیان آناتولی ایجاد کرده بود که به یکدیگر با کلمه شاه سلام میدادند و برای دیدن شاه خود به ایران میآمدند.بیشتر قبائلی که حکومت صفوی را تشکیل دادند، از آناتولی بودند و ارتش قزلباش را ایجاد نمودند.

قزلباشان منسوب به قبائل زیر هستند:

استاجلو، روملو، تکه لو، ذوالقدر، (شاملو )بیگدلی، خدابنده لو، اینانلو(، افشار، قاجار، قارامان های گنجه و بردعه و تالش ها.

شاه اسماعیل در سال 1525 م. در اثر بیماری سل درگذشت.

او در جنگ با سلطان سلیم عثمانی در چالدران، با جسارت فراوان جنگید ولی شکست خورد (1514 م). علاوه بر این شاه اسماعیل چنانکه بهادری بزرگ بود، شاعری بسیار حساس نیز بود. او به فارسی و ترکی شعر میسرود. در زمان او زبان ترکی در کنار زبان فارسی به عنوان زبان رسمی به کار میرفت. ترکی زبان اردو و دربار بود.

او تخلص «ختایی» را برای خود برگزید. دیوان ختایی از مشهورترین آثار شعر غنایی و ادبیات آذربایجانی است. بخش مهمی از آثار او به عشق حضرت علی (ع) و امامان شیعه سروده شده اند.

ختایی برای گسترش مذهب تشیع در میان مردم، قالب «قوشما» را برای شعر برگزید و «عاشیق»ها یا شاعران مردمی نیز از شیوه او تقلید کرده اند. اعلام مذهب شیعه به عنوان مذهب رسمی، به حفظ وحدت ملی و استقلال ایران یاری رساند.پس از برپایی حکومت صفوی، بسیاری از قبائل ترک از ترکیه به ایران آمدند. در این دوره داستانهای خلق از طرف عاشیقها سروده شده اند. عاشیقها این داستانها را همراه با ترنم ساز میخواندند.

مهمترین این داستانها عبارتند از:

کوراوغلو، اصلی و کرم، قنبر و آرزو، شاه اسماعیل، عاشیق غریب و عاشیق عباس توفارقانلی.

پس از شاه اسماعیل، پسرش شاه طهماسب 40 سال سلطنت کرده و پایتخت را به قزوین برد.

2_0_12_3

عمارت چهل ستون قزوین محل استقرار دولت در زمان شاه طهماسب

در زمان شاه عباس اداره امور از ایل بیگیهای ترک گرفته شده و به فارسها سپرده شد. از آن زمان سیاست فارسی کردن آغاز شد. پس از صفویان، خاندان هایی چون افشار، زند و قاجار بر ایران حکم راندند. به غیر از زندیه دو خاندان دیگر ترک بودند. ترکان در دوره اسلامی نزدیک به هزار سال، فرمانروایی را در ایران در دست داشتند.

در این مدت اینان برای حفظ مرزهای ایران با ترکان همسایه جنگیده و جانهای خود را فدا کرده اند.

علاوه بر این، ادبیات و زبان فارسی را مورد تشویق و توسعه قرار داده و تا حد قدرت برای پیشرفت معارف اسلامی کوشیده اند.

از بناهای مشهور دوران صفویه میتوان به : میدان نقش جهان – کاخ چهل ستون – سی و سه پل ( اصفهان ) ، مسجد صاحب‌الامر یا مسجد شاه طهماسب (تبریز ) و … اشاره کرد.

Print Friendly, PDF & Email