آذربایجان ادبیات تاریخینه بیر باخیش

دکتر جواد هیئت

ائل اوبا – آذربایجان ادبیاتی دئیلدیکده بو اولکه ده عصرلردن بری یاشان خلقین آنادیلی اولان آذری تورکجه سینین ادبیاتی و اونون تاریخی تکاملی اثناسیندا ویردیگی اثرلری قصد ائدیروخ.

بو دیلین آذربایجان دان باشقا ایرانین دیگر یرلرینده کوتله و داغینیق حالده پاشان خلقلرینده دیلی اولدوغونو بیلیریک. ایراندان باشقا ترکیه نین شرق ولایتلرینده و عراق ده یا شایان تورکلرینده بولهجه ایله دانیشدیقلاری معلومدور. بوصایدیغیمیز سبب لردن اؤتورو آذربایجان ادبیات تاریخینده بوتون بواو لکه لرده یاشامیش و اثرلرینی آذری تورکجه سیله یازمیش شاعر و یازیجی لاردان بحث ائده جاغوخ.

مثلا فضولی کیمی عراق تورکلرینه منسوب آذری شاعر لریندن و یا سیواسلی قاضی برهان الدین دن آذربایجان شاعرلری آراسیندا بحث و تدقیق ائده جاغوخ.

ده مک او لکه دن چوخ دیل مسئله سی موضوع بحث دیر. نجه کی آذربایجانین نظامی و خاقانی کیمی بؤیوک شاعر لری اثرلرینی فارسجا یازدیقلاری ایچون فارسی ادبیاتی تاریخینده مطالعه ائدیلیرلر. آذری تورکجه سینین ادبیات تاریخینی ایکی دوره یه آیرماق لازم:

بیر پنجی دوره بو لهجه نین ظهوروندن قاباخکی دوره یعنی اسکی تورکجه و یا ترکی قدیم دوره دیر .

ایکینجی سیده آذری تورکجه سی ظهور و آذربایجاندا خلق دیلی اولدوقدان صونراکی دوره.

اسکی تورکجه دورنده یازیلان اثرلردن نشریه میزین بیرینجی صایی سیندا « آذری تورکجه سی نین تاریخینه قیصا بیر باخیش» آدلی مقاله میزده قیصا جدا بحث اتمیشدیک. بوموضوعدا داها مفصل بحثى باشقا بیر وقته بیراخاجاغوخ بو گون آذری تورکجه سیله یازیلمیش اثرلر و یازیجیلاریمیزدان بحث ائده جاغوخ.

ایندیه جن آذربایجان ادبیات تاریخی حقینده کامل بیر کتاب بازیلماماسی شایان تأسف دیر . یوخاری آذربایجاندا دوباره ده بیر نچه اثر یازیلمیشادا هیچ بیری کامل دگیلدیر. بو بوشلوغو دولدورماق ایچون آذربابجان فرهنگینی بیلن بازیجی لاریمیزدان پرهیئتین بو ایشه عزم اتمه سی و بیر آن اول ایشه باشلاماسی لازیمدیر.

حسن اوغلو:

آذری تورکجه سیله ایلک دفعه شعر یازان حسن اوغلو دیر . شیخ عزالدین اسفراینی خراسان تورکلریندندیر و تورکجه و فارسجا شعر یازمیشدیر. فارسجا آدی پورحسن دیر .

بوشاعر ۱۳ او نجی عصرین صونلاریندا و ۱۴ اونجی عصرین باشلاریندا یاشامیش و شعرلری خوارزم دن آناطولیا قدر یابیلمیشدیر. بو گون اوندان بیر تورکجه و بیرده فارسجا غزل قالمیشدیر. دولتشاه سمرقندی نین تذکره الشعراسینده عارف و موحد بیر شاعر کیمی توصیف ائدیلمیشدیر.

آشاغیدا حسن اوغلونون تورکجه غزلینی نقل ادیریک:

آپاردی گونلومی بھر خوش قمر یوز جان فزا دلبر

نه دلبر دلبر شاهد، نه شاهد شاهد سرور

من اولسم سن بت شنگول صراحی ایلمه قل قل

نه قل قل ، قلقل باده نه باده باده ی احمر

باشیمدان گتمه دی هرگز سنینله ایچدیگیم باده

نه باده باده ی مستی نه مستی ، مستی ساغر

شها شیرین سؤزون ایلر مصرده بیر زمان کاسد

نه کاسد کاسد قیمت نه قیمت قیمت شکر

توتوشمایینجا در آتش بلیرمز خصلت عنبر

نه عنبر عنبر سوزش نه سوزش سوزش مجمر

ازلده جانیم ایچینده یازیلدى صورت معنی

نه معنی معنی صورت به صورت صورت دفتر

حسن اوغلو سنه گرچه دعاچی دیر ولی صادق

نه صادق صادق بنده نه بنده بنده ی چاکر

بو غزل ده چوخلی ظرافت و صنعت ایشلنمیشدیر مثلا ایکینجی مصرع لرده کی نه یرینه چه قویارساق غزل تورکجه فارسجا بیر ملمع اولور.

شاعر على نین قصه یوسف اثرینی (۱۲۳۳) آذربایجان دیلچی وتاریخچیلری آذری تورکجه سینه منسوب بیلیرلر. تاتارشناسلاردا همین اثری بلغار – تاتاردیلینه عائد اولدوغونو قبول ائدیرلر. ترکمن دیلچیلری ده بوشعر اثرینی اؤزلرینینکی بیلیرلر.

قاضی برهان الدین:

آذری تورکجه سینین ایکینجی و یا اوچونجی بؤیوک شاعری قاضی برهان الدین دیر . (۱۳۹۸ – ۱۳۴۴ ) اوسالور بویونا منسوب اولوب سیواس شهرینده باباسینین یانیندا تحصیل گؤرموش و ایگیرمی یاشیندایکن باباسی اؤلونجه اونون یرینه شهرین قاضیسی سچیلدی.

تورکجه، فارسجا و عربجه شعر یازمیش . تورکجه دیوانی غزلیات و رباعی و تویوتلاردان تشکیل اولموشدور. بو شاعرین سیاسی و علمی شهرتی شاعر لیگینی کولگه ده بیراخمیشدیر. سیواس قاضی سی اولاندان صونرا امیر غیاث الدینین قیزیله اولنمیش و اؤز آدینا بیر دولت قورموش و ۱۳۹۷ ده آق قویونلو دولتی نین باشجیسی طرفندن اؤلدورولموشدور.

قاضی برهان الدین دیوانی نین تکجه ال یازما نسخه سی لندن ده بریتیش موزئوم ده دیر . بو دیواندا ۱۵۰۰ غزل ۲۰ رباعی و ۱۱۹ طویوق واردیر .

قاضی برهان الدین دیوانی T.D.K (تورک دیل کورومو) طرفندن ۱۹۴۳ ده استانبولدا چاپ اولموش.

اشاغیدا بیر غزلینی نقل ائدیریک:

اولموش تنیمه عشقی اونون روح دکول می

غمزه سی ایله دل داحی مجروح دگول می

عشق ایله قاووشدی کونولوم یولونا اونون

عشق ایله تاخیلان قاپو مفتوح دگول می

کیرپیگی نه قبلدوغونی سن صانما معما

کونولده اونون باره سی مشروح دگول می

مین ایلده اگر نوح یاشادیسه مین یاش

اول یاش منه بیر لحظه ممنوح دگول می

معشوق ایله عاشق بیر اولور عشق اودیله

مادح داحی پس هم گینه ممدوح دگول می

تویوق ادبی نوعینی ایلک دفعه او بیزه تانیتمیشدیر. قاضی برهان الدین حقیقی بیر مجاهد اولدوغو حالده عاشقانه شعر لرده قوشموشدور. آشاغیدا قاضی برهان الدین دن بیر تویوق نمونه سی نقل ائدیروخ:

حقه شوکور(شکر) قوچلارین دورانیدیر

از جمله عالم بودمین حیرانیدر

گون باتاردان گون دوغان یره ده کین

عشق ارینین بیر نفس سیرایندیر

نسیمی:

اون دوردونجی عصرین ان ممتاز آذری شاعری عماد الدین نسیمی دیر . او ایلک دفعه آذری تورکجه سینده شعر دیوانی یاراتمیش، فارسجا و حتی عربجه ده دیوان یازمیشدیر. فقط عربجه دیوانی مفقود اولموش و الیمیزه چاتمامیشدیر. یازدیغی ملمعاتدان عربجه ده ده استاد اولدوغو بلی دیر.

نسیمینین شعرلری غنائی شعرین ان گوزل نمونه لریدیر و آذری شعرینه ادبی شکل وره ن اودور.

نسیمینین دوغولدوغو یر و ایل بلی دگیل. بؤیوک بیر احتمالا گوره ۱۳۶۹ میلادی ده شیروان اطرافیندا شماخی ده دوغولموشدور. عراق تورکلری نسیمی نین بغداد حوالی سینده دنیایا گلدیگینی یازیرلار و اونو عراق ترکمنلرینین ایلک شاعری صایرلار.

نسیمی عمرونون بیر قسمتی نی باکودا کچیرمیشدیر. نسیمی حروفیه فرقه سینین قوروجو سواولان تبریزلی فضل الله نعیمی ایله شیرواندا تانیش اولموش و اونون شاگرد لیگینی قبول اتمیشدیر و صونرادا نعیمی نین خلیفه سی وان قوتلی مبلغی اولموشدور.

نسیمی استادی فضل اله حقینده بئله سویله میش:

قاوضاد ولاما دوشدی کونلوموز

کعبه و احراما دوشدی کونلوموز

عشق بی انجاما دوشدی کونلوموز

جاودانی نامه دوشدی کونلوموز

فوضول حرفلری فضل اله نعیمی نین آدینداکی فضل کلمه سینی تشکیل ائدن حرفلردیر. جاودانی نامه ده اونون معروف اثری نین آدی دیر. حروفیه فرقه سی قرآنی باطنی کیمی تفسیر ادیب قرآن دا کائناتین ک و ن (کن) تلفظ اولدوقدان صونرا بارادیلدیغی ایچون هرشیدن قاباخ حروفون خلق اولوندوغونا و وارلیغین (عالم وجود) حروفدان میدانا گلدیگینه اپنانیر و بونون ایچون الفبا حرفلرینه اسرار انگیز بیر معنی و چوخ احترام قائل دیر.

من اوتوز ایکی حروفم لم یزل

بوخدور اورتاغیم نه مثلیم نه بدل

چون ابددیر آخریم اول ازل

اول و آخر منم عزوجل

بیر چوخ مورخ و محقق لر خروفیه طریقتینین وحدت وجودا قائل الدوغونو یازیرلار، فقط حروفیلر بوتون موجوداتی ذات ازلی والدین اؤزو و هر شیئی نشوونما و حرکت و تکامل دا اولدوغونا اینانیرلار.

چون هستی ماز کاف و نون پیدا شد

ماهیت کاف و نون عین ماشد

او را چو بظاهر صفات اسما شد

اشیا همه او و او همه اشیا شد

نسیمی انسانی مظهر جمال حق بیلیر و روح و جسم آیریلیغینا اینانمیر.

نسیمی در رخ خوبان جمال الله می بیند

بیا بشنو ز گفتارش بیان سر سبحانی

طریق رسم دو بینی رها کن ای احول

که یک حقیقت و ماهیت است روح و بدن

نسیمی نین قرده شی (شاه خندان) اونون بو شکلده آچیق دانیشماغیندان اوتورو اونون صونوندان مضطرب اولوب اونا سر ساخلاماسینی سویلر. نسیمی قرده شینه بویله جواب وریر:

دریای محیط جوشه گلدی

کون ایله مکان خروشه گلدی

سر ازل اولدی آشکارا

عاشق نیجه ایله سون مدارا

فضل اله نعیمی امیر تیمورون اوغلو میرانشاه طرفیندن اؤلدورولدوخدان صونرا نسیمی باکودان آناطولیا گتمیش و اورادا شعر و فلسفی غزللریله حروفی مکتبینی تبلیغ اتمیشدیر. فقط بیر مدت صونرا اورادان دا حلبه گتمگه مجبور اولموشدور. بو دوره ده حلب و مصرده، اصل لری تورک اولان مملوکلار حکومت ادیردلر.

حلب مفتی سی پادشاهین امریله نسیمی نین قتلینه فتوا ورمیش و مفتی نین حضوروندا دریسی صویولاراق اؤلدورولموشدور.

نسیمی غزللرینده نظامی ، عطار و مولوی نین نظم و عرفان و وجدیندن بهره آلمیشدیر. نسیمی حافظین عصرینی درک ادیب و فارسجا شعر لرینده اوندان آد آپارمیشدیر .

نسیمی اؤز معاصر و اخلاقیندا چوخ تأثیر قویموشدور. حبیبی، فضولی ، ختائی و قوسی نین شعر لرینده اونون تأثیرى آشکار دیر .

نسیمی آناطولی و ترکمن لهجه لرینده ده شعر قوشوش و شعرلرینی خلق دیلینه یاخین یازدیغی ایچون خلقین سوگی و رغبتینی قازانمیشدیر.

نسیمی نین تصوف شعر لری اورتا آسیادا بو گون داحی معروف دور (وامبری Vambery) آناطولی دا یکتاشی تکیه لرینده نسیمی مقدس بیر شاعر کیمی تانینمیشدر .

نسیمی ایده آلیستیک فکرلرینی غزل ، قصیده ، مثنوی ، مستزاد و ترجیح بندلرینده بیان اتمیشدیر. اونون فلسفی رباعی لری آذری تورکجه سینده ایلک یازیلان رباعی لر دیر :

گل که مشتاق الموشام دیدارینا

ویر میشم جان زلف عنبر بارینا

محرم ائتدین چون منی اسرارینا

ای پری گل چک منی بردارینا

صاف ایچی هردم صفا حاصل قیلور

درد ایچن درده دوا حاصل قیلور

کیم که یار بی وفا حاصل قیلور

جانینه یوزمین بلا حاصل قیلور

عاشقین سیرانی اول عالم ده دیر

گورمیین شول عالمی ماتم ده دیر

کنت کنزن گوهری آدم ده دیر

آدم اول می دیر که جام جم ده دیر

نسیمینین تورکجه غزللریندن ایکی نمونه:

دوداغین قندینه شکر دئدیلر

جان شیرینه گور نه لر دئدیلر

دئدیلر کیم دهانی یوخدور اونون

بیخبرلر عجب خبر دئدیلر

اهل معنی خجسته صورتینه

معنی واهب الصور دئدیلر

حقدن ایراغ ابمیشلر آنلار کیم

سنی ای نور حق بشر دئدیلر

فتنه دوشدو جهانه یوزوندن

بو جهتدن سنا قمر دئدیلر

عنبر افشان صاچینا عارضینه

یاسمین اوزره مشکتر دئدیلر

باخ اونون یوزونه الاهنی گور

اهل معنی بودور نظر دئدیلر

شامه بنزتدیلر قارا صاچینی

عارفین نورینه سحر دئدیلر

کیرپیکین اوخونه قاشین یایینه

عاشقین سینه سین سپر دئدیلر

جان دئمیشلر دوراغینه هی هی

بو سوزو گورنه مختصر دئدیلر

شب یلدادور ورصا چین گجه سی

صورتین بدرینه قمر دئدیلر

ای نسیمی محیط اعظم سن

گرچه الفاظینه گوهر دئدیلر

چون منی بزم ازلده ایله دی اول یار مست

اول جهتدن گورولور بوچشمیمه دیار مست

عشق سبحانی می ایندن واله او لدې شویله بیل

عرش مست و فرش مسوت و کوکب سیار مست

انبیا و اولیا و اصفیا و اتقیا

اولدولار حق مجلسینده شویله بی هوشیار مست