سنگ‌نوشته رازلیق

در 12 کیلومتری شمال شهر سراب منطقه‌ای است به نام رازلیق؛ در آنجا کوهی است به نام زاغان که بر یکی از صخره‌هایش کتیبه‌ای نقش بسته در 16 سطر، در قابی به ابعاد 80 در 120 سانتی‌متر.این سنگ‌نوشته متعلق به یکی از پادشاهان اورارتو است. تمدنی بسیار کهن که در شمال کردستان و غرب آذربایجان امروزی شکل گرفت و مرکز حکومت صاحبان این تمدن حوالی دریاچه وان بود.

20120201154458112_11

منابع آشوری نشانگر آن است که نطفه دولت اورارتو در ابتدا در اوایل سده ی 12 قبل از میلاد در مناطق شرقی کوه آغری ( آرارات)٬ در اطراف دریاچه گویچه ( سئوان ) در ارمنستان کنونی بسته شد. این دولت به همت قبایل اورارت شکل گرفته و بعدها با اتحاد اقوام هوری و سایبر دولت مقتدر اورارتو تشکیل شد. پایتخت آنها در ابتدا شهر آرزاسکون بود ولی بعدها ساردوی اول آن را به شهر هوری و آرمن نشین توشپا در کنار دریاچه وان انتقال داد.

مرزهای جغرافیایی اورارتو شامل مناطق اطراف دریاچه گویچه٬ شرق آناطولی و مناطق هوری ها در غرب دریاچه اورمیه بود. اورارتو ها همچنین در اوج قدرتشان دهه های طولانی مناطق تبریز٬ مرند٬ خوی٬ سراب و محال قاراداغ را نیز تحت سلطه خود داشتند. ( پروفسور ذهتابی٬تاریخ دیرین ترکان ایران ص 100)

به عقیده برخی از تاریخدانان بنیانگذاران اولیه دولت اورارتو ٬ اورارت ها٬ از قبایل قفقازی بودند ولی به مرور زمان با گسترش مرزهای جغرافیایی آن دولت٬ بخش عمده جمعیت آن را قبایل ترک تبار تشکیل می دادند که بعدها به مقام های شاهی نیز رسیدند٬ و وجود کلمات زیاد ترکی در آثار باقی مانده از آنها را ناشی از آن میدانند. ولی اکثریت تاریخدانان ریشه بنیانگذاران دولت اورارتو را از هوری ها ( ازاجداد ترکان ) میدانند که در 2500 ق . م از نواحی غربی دریاچه اورمیه به اطراف گویچه گول کوچ کرده بودند. تاریخدانان التصاقی زبان بودن اورارتو ها را تایید کرده و آنها را خویشاوند با ماننا ها میدانند. کتیبه های فراوان باقی مانده از آنها با قطعیت، نوع زبان اورارتو ها را روشن کرده است.

آشوریان آنها را اورارتویی بی آنیلی ‌Bi anili می نامیده اند و پسوند لی در آخر کلمه در شناخت منسوبیت تباری آنها مهم میباشد.
“هرودت” از اورارتو ها به اسم آلارودی Alarudi نام برده و مینویسد: در حدود 800 سال قبل از زمان او در نتیجه حملات و فشارهای آشوریان آلارودی ها و هوری ها با هم متحد شده و دولت آلارودی را به پایتختی توشپا در ساحل دریاچه وان تشکیل دادند. اورارتو ها خود را بی آنلی مینامیدند و آشوریان نیز آنها را با همان اسم میشناختند. ( پروفسور ذهتابی٬تاریخ دیرین ترکان ایران ص 100 )

2012020115445865_011

کتیبه های زیادی از اورارتو ها در آذربایجان و شرق آناطولی پیدا شده است و در آذربایجان تا حال 8 لوحه از آنها پیدا شده است. اگر در آذربایجان که پر از قلعه و تپه های باستانی است، کاوشگری های علمی آنجام گیرد٬ مطمئنا آثار بیشتری از اورارتو ها٬ ماننا و ماد پیدا خواهد شد. در اینجا به چند تا از کتیبه های اورارتویی پیدا شده در آذربایجان اشاره می شود.

یک تیم باستانشناسی آلمانی در سال 1910 در منطقه بسطام ٬ بین راه مرند و قاراضیاالدین یک کتیبه سنگی که از طرف “روسائ دوم” شاه اورارتو در سال 685 ق . م نوشته شده بود را پیدا کردند. این کتیبه به ساختن معبد خالدی ( قالدی )٬ خدای بزرگ اورارتو ها در آنجا توسط “روسائ دوم” اشاره میکند. یک هیئت آلمانی دیگر در سالهای 1969-1971 میلادی موفق به کشف چهار قلعه اورارتویی در همان منطقه شدند.
لوحه اورارتویی معروف به لوحه سقین دیل که در روستای سقین دیل در نزدیکی ورزقان در منطقه قاراداغ پیدا شده است٬ مربوط به “ساردوی دوم” ( 733-750 ق . م ) میباشد. در این کتیبه، وی از فتح دیار پولو آدی pulo adi و شهر لیب لی اونی Libli uni خبر میدهد. دو ستون سنگی نیز از منطقه بین اشنویه -رواندوز پیدا شده است و آنها به دو زبان آشوری و اورارتویی نوشته شده اند. این دو کتیبه از ایشپویینی ( 810-825 ) میباشند و در موزه اورمیه نگه داری میشوند. لوحه های نیز در حوالی سراب٬ بین اورمیه – اوشنویه٬ در روستای داش تپه٬ ۱۹ کیلومتری قوشاچای ( میاندواب ) پیدا شده است. ( دکتر ر. رئیس نیا٬آذربایجان در سیر تاریخ ص 184 )

در سال 1374 شمسی یک مجسمه اورارتویی مربوط به 1100 ق . م در شهر بابل (شمال ایران) از قاچاقچیان گرفته شد. (روزنامه اطلاعات 25 تیر 1374 )

در زمان پادشاهی مئنوا ( 788-810 ق . م ) لشکریان «اورارتو» با گذشتن از رود ارس منطقه نخجوان را به تصرف خود درآوردند. «مئنوا» برای حفظ نواحی تسخیر شده، در ساحل راست شمالی رود ارس نزدیک قصبه‌ای که اکنون به نام ترکی «داش‌ بورون» معروف است مرکز اداری تأسیس کرد، و آن را «مئنوآهینیلی» Menua Ahinli نامید. در این جا نیز پسوند ترکی لی مشاهده میشود.

کتیبه معروف نشتبان که در نزدیکی روستایی به همان اسم در نزدیکی سراب پیدا شده٬ از آرقیشتی دوم ( 685-713 ق . م ) بوده و مضمون قسمتی از متن آن کتیبه چنین است: …٬به قوه و اراده خالدی ٬من … سرزمین ها را فتح کردم … ٬ من به ساحل رودخانه مونا رسیده و از آنجا بر گشتم٬ من سرزمین های قیردو٬ قیتوهانی و توایشدو را فتح کرده و خراج گذار خود گردانیدم ( دکتر ر. رئیس نیا٬ص 177 ). توجه شود که این اسامی عین ترکی امروزی به پسوند های ترکی دو – تو ختم میشوند.

10840_760px

آرقیشتی نیز اسمی کاملا ترکی هست٬ متشکل از آر+ قیشتی. آر یا ار بمعنی دلیر و جوانمرد٬ لقبی است که در طول اعصار از طرف ترکها به رهبران سرشناس و قهرمانان خود داده شده است٬ آلپ ارسلان( ار+سلان ) و آلپ آرتونقا ( افراسیاب) نمونه هایی از ان هستند.

کلمه قیشتی مشتق از مصدر قیشتیرماخ به معنی پراکنده کردن٬ دور راندن دشمن یا حیوان خطرناک میباشد. آرقیشتی به معنی دلیرمرد دشمن پراکن٬ قهرمانی که دشمن را دور میکند٬ میباشد.

در سال 1971 در منطقه رازلیق، در 12 کیلومتری شمال سراب، کتیبه ای کنده شده بر کوه زاغان توسط تیم باستانشناسی آلمانی پیدا شد. آرقیشتی دوم آن کتیبه را به مناسبت فتح آن منطقه بر آن کوه کنده بود٬ او همچنین از ساختن قلعه آرقیشتی ایردو ( اردو ) در آنجا خبر میدهد.

کلمه ایردو یا اردو در زبان ترکی به معنی قشون یا ارتش میباشد و کتیبه به ساختن قلعه ای ( پادگان٬ پایگاه ) نظامی برای ارتش آرقیشتی در آن منطقه اشاره میکند.

از همسایگان مهم اورارتوها در حوالی سده 8 ق . م ماننا در شرق و جنوب شرق٬ آشوریان در جنوب٬ ترکهای کیمئر ( بعدها لودیه) در غرب بودند.

 

Print Friendly, PDF & Email