دکتر جواد هیئت

قاراخانیان

ائل اوبا – دولت قاراخانی نخستین دولت مسلمان ترک بود. «ساتوق بوغراخان» خاقان این دولت پس از مسلمان شدن در نیمه نسخت سده دهم میلادی (920 یا 940 م)، اسلام را به عنوان دین رسمی ملتش اعلام کرد.

بدین ترتیب همه افراد تابع او مسلمان شدند. قاراخانیان همراه با پذیرش اسلام، دلبستگی خود را با عادات ترکی حفظ کردند و به ظهور نخستین آثار فرهنگی ترکی اسلامی یاری رساندند.

در زمان آنها ترکی خاقانی و یا ترکی کاشغر، زبان رسمی اعلام شد و شاهکارهایی در ادبیات زبان و ادبیات ترکی یعنی «قوتادقو بیلیک» و «دیوان الغات ترک» به وجود آمد.

قاراخانیان در 999 میلادی حکومت سامانیان را سرنگون کرده و بر همه ماوراء النهر فرمان راندند. قاراخانیان پس از «یوسف قادرخان» به دو قسمت تقسیم شدند. شهر کاشغر مرکز قاراخانیان شرقی شد و اینان در 1130 م به فرمان قاراختاییان درآمدند.

 

 

سکه دوره اول قاراخانی

 

شهر بالاساغون مرکز قاراخانیان غربی شد و اینان نیز چندی از سلطان سنجر و سپس از خوارزمشاهیان فرمان برده و سرانجام در 1212 م. از میان رفتند.

در اواسط سده نهم میلادی، قبائل مختلف ترک از جمله قارلوق، خلج و اوغوز به دلیل نقل و انتقالات انسانی در آسیای مرکزی، به بغداد رفته و در لشکر خلیفه های عباسی وارد شدند.

تعداد این سربازان در زمان معتصم، واثق و متوکل افزایش یافت و ترکان لشکری، نفوذ فراوانی در دستگاه دولتی به دست آوردند. از میان اینان فرزندان «تولون» و فرزندان «اخشید» حکومتی را در مصر به وجود آوردند.

فرزندان تولون: اینان از نسل دوققوز اوغوز بوده و میان سالهای 868 -905 م. و اخشیدها نیز در سالهای 969-935 حکومت کردند. اخشیدها از تبار پادشاهان فرغانه هستند.

 

غزنویان

غزنویان به عنوان قومی از ترکان مسلمان، دولتی بزرگ (1183-963 م) برپا کرده و موجب گسترش اسلام در هندوستان و افغانستان شدند.

بنیانگذار این سلسله «آلپ تکین» و در حقیقت داماد او »سبکتکین» بود. سبکتکین یا سوبک تکین (افسر ارتش) از ترکان قارلوق بوده و فرزند بهادری به نام جوک بود که در کنار دریاچه ایسیق میزیست.

در 12 سالگی در ایلغار ترکان همسایه یعنی توخسیها، به اسارت درآمده و پس از ۴ سال اسارت، به فرزندان سامان فروخته شد. سوبک تکین پس از فروخته شدن به آل سامان، مسلمان شده و وارد ارتش شد. چندی بعد او رتبه ای عالی در قشون سامانی کسب کرد.سوبک تکین پس از آلپ تکین، غزنه را گرفته و سلسه غزنوی را برپا کرد.

قلمرو حکمرانی غزنویان

 

پسر او سلطان محمود همه افغانستان، خراسان، عراق و هندوستان را گرفته و دولت بزرگ ترکی اسلامی به وجود آورد. او مانند یک مجاهد، برای گسترش دین اسلام در هند کوشش کرد. سلطان محمود در عین حال زبان فارسی را رواج داده و این زبان را به جای زبان عربی، به عنوان زبان دیوانی برگزید.

او از فردوسی خواسته بود تا شاهکار زبان فارسی یعنی شاهنامه را بنویسد. دربار او مرکز شاعران پارسی سرا شده و او معاش بیش از 400 شاعر را تأمین میکرد. او همچنین هزاران معلم را برای آموزش فارسی دری، به شهرها و روستاهای ایران فرستاد.

منبع : تاریخ مختصر ترک ، دکتر جواد هیئت ، ترجمه پرویز زارع شاهمرسی ، نشر پینار

 

Print Friendly, PDF & Email