قبل از ورود به قانون هماهنگی اصوات برای هر فراگیری لازم است که واج های ترکی اعم از صامت و مصوت را بشناسد.در کل میتوان گفت که صامت ها همیشه و در هرزبانی بیشتر از مصوت ها هستند .

زبان عربی و فارسی هر کدام دارای شش مصوت (  َ  ِ ُ آ او ای ) هستند ، اما زبان ترکی علاوه بر این ها سه مصوت اختصاصی (I ،Ö،Ü) هم دارد.

زبان ترکی دارای ۲۳ صامت (بی صدا) و ۹ مصوت (صدادار) است. در جداول زیر نوشتار عربی و لاتین صامت های ۲۳ گانه و مصوت های ۹ گانه ی ترکی را می بینید:

جدول ۱ –  صامت های زبان ترکی

ردیف

صامت

samit

ردیف

صامت

samit

۱

ب

B -b

۱۳

غ

Ğğ

۲

پ

P – p

۱۴

ف

F – f

۳

ت – ط

T – t

۱۵

ق

Q – q

۴

ج

C – c

۱۶

ک

K – k

۵

چ

Çç

۱۷

گ

G – g

۶

خ

X – x

۱۸

ل

L – l

۷

د

D – d

۱۹

م

M – m

۸

ر

R – r

۲۰

ن

N – n

۹

ز-  ض – ظ

Z – z

۲۱

و

V – v

۱۰

ژ

J – j

۲۲

هـ – ح

H – h

۱۱

س – ث – ص

S – s

۲۳

ی

Y – y

۱۲

ش

Şş

****

****

****

 

جدول ۲ – مصوت های نه گانه زبان ترکی

ردیف

مصوت

مثال

Səsli

Misal

۱

آ – ا

آنا – آدام

A – a

 Ana adam

۲

اَ – ه

ال – ننه

ə Ə

Əl – nənə

۳

ای

قیزیل – میخ

ı I

Qızıl – Mıx

۴

ای

ایل – بیز

İ – i

İL – Biz

۵

ائ

ائل – سئوگی

E – e

EL – Sevgi

۶

اوُ

قوش – اولدوز

U – u

QuŞ – Ulduz

۷

او

اون – یولداش

O – o

On – Yoldaş

۸

اؤ

گؤزل – گؤز

Öö

Gözəl – Göz

۹

او

اوزوک – تورک

Üü

Üzük – Türk

 

 

شناخت دقیق مصوت های نه گانه ترکی ، نمایی کلی از این زبان ترسیم میکند که هم اعجاز آور است و هم راهگشا.

مصوت های نه گانه در زبان ترکی به شرح زیر است:

 

مصوت های راست یا دوداقلانمایان (آچیق مصوت لر)

۱- آ/A – مثلا در کلمه های : آدام ، آتا ، آنا ، آلما ، آلتی

۲- اَ/Ə – مثلا در کلمه های: ال ، نمنه ، ابهر ، گل ، تبریز ، اردبیل ، سککیز

۳- ائ/E – مثلا در کلمه های : ائل ، سئل ، سئومک ، گئتمک ، دئمه دیم ، بئش

۴- ای/İ – مثلا در کلمه های : ایز ، ایش ، دیش ، اینک ، سیندیرمک ، بیر ، ایکی

۵- ایـ/I – مثلا در کلمه های : قیزیل ، سیندیرماق ، یاغیش ، سیزماق ، آلتی

 

مصوت های گرد یا دوداقلانان (یووارلاق مصوت لر)

۶- او/O – در کلمه هایی مثل : دونماق ، یول ، قوجا ، دوداق ، دوققوز ، اون

۷- اؤ/Ö – در کلمه هایی مثل : گؤز ، گؤزل ، اؤلچو ، اؤردک ، سؤز ، گؤی ، دؤرد

۸- او/U – در کلمه هایی مثل : اون ، دوز ، یوخاری ، اوجا ، اولدوز ، دوققوز

۹- اوْ/Ü – در کلمه هایی مثل : اوْزوم ، دوْز ، سوْروجو ، اوْزوک ، اوْرک ، اوْچ

 

مصوت های مذکور بر اساس راست بودن و گرد بودن تقسیم شده بودند. این مصوت ها را از منظری دیگر، یعنی پسین(قالین)و پیشین (اینجه) بودن هم میتوان به دو بخش تقسیم کرد:

۱- مصوت های پسین(قالین)

آ/A  ،ایـ/I ، او/O ،  او/U

۲- مصوت های پیشین(اینجه)

اَ/Ə ،  ائ/E ،  ای/İ  ، اؤ/Ö ،  اوْ/Ü

 

در کل باید گفت کلمات اصیل ترکی یا دارای مصوت های پسین (قالین)هستند یا پیشین(اینجه).

مثلا تمام مصوت های (یولداشلار ، اوشاق ، یولداش ، اولدوز ، قیزیل ، آنا ، آذربایجان ، آیریلیق ، اورمولو و…)مصوت های پسین(قالین)هستند.

و همچنین مصوت های کلماتی مثل ( اؤردک ، ال لر ، دیزلیک ، شهرلی ، تبریزلی ، اوزوم ، اوزوک ، گونش ، گوندوز ، و…) مصوت هایی پیشین(اینجه) هستند.